Hayat?n ilerleyen a?amalarında çocuk gelişimi bazı yönlendirilmelere ihtiyaç duyar. Anne baban?n çocuşun davran??larının şekillenmesinde; onun ba?ar?larını, doğru davran??larını, onaylanması gereken tav?rlarını ödüllendirmesi önemlidir. Büyükler, istenmeyen davran??ların ve yanlı?ların kalkması için cezalandırma yöntemini uygun bir şekilde gerçekle?tirmelidir. Aynı şekilde ödüllendirme yöntemini de dengeli uygulamak gerekir. Bu durumda olumlu davran??ların artması, ödüllendirme ile ba?ar?ların devamı söz konusu olacakt?r.

Genelde anne ve babalar kötü davran??a odaklanırlar. Yani çocuşun gün içerisindeki olumsuz davran??larını hemen fark ederler. Bu durum anne ve baban?n çocu?a olumsuz mesaj verme say?sını art?r?r. Çocukla sadece olumsuz yönlerin vurgulanarak ileti?im kurulması uzun vadede büyük problemler oluşturabilir. Çocuşun olumlu davran??larının onaylanması bebeklik döneminde başlar. Bir hareketten veya davran??tan sonra bebek, annenin veya baban?n yüzüne bakar ve onlardan onay bekler. E?er davran?? onaylanırsa (gülümseme, kafa sallama, dokunma, ses ile onaylama, ona bir şey verme vb.) bebek o davran??ını ilerletir ve davran???n değişik şekilleri artarak devam eder. Yani istenen davran?? giderek güçlenir. Ama anne baba tarafından o davran??tan sonra olumsuz bir tav?r (görmezden gelme, ka? çatma, ses ile ikaz, el ile engelleme, onu o ortamdan uzakla?t?rma vb.) olursa, o davran?? uzun süre devam etmez, giderek gücünü kaybeder.

Bu uygulamay? bebeklikten çocukluk dönemine ilerlettiğimizde yine ayn? şekilde onay ve onaylamama çocuşun davran??larının şekillenmesine neden olur. Ama unutulmamalıdır ki bütün bu söylediğimiz şeyler anne baba ile çocuk arasındaki normal bir ili?ki ve karşılıklı etkile?im durumunda söz konusudur. Di?er hâllerde ise anne baba ile çocuk arasında bozuk bir ili?ki olduşunda tepkilere itiraz eder. Çocuk anne baban?n dediklerinin tersini yapar, engellenme ve onaylanmamaya ters tepkiler verir. Bir başka deyi?le kaygan zeminde araba sürmek çok kolay olmayacakt?r. Bu zemini öncelikli olarak normalle?tirmek gerekecektir. Anne babalar, çocukları ile ili?ki zemininin kaygan olduşu dönemde daha da fazla cezalandırma yoluna gitmeden önce, o zemini düzeltmelidirler.

Çocuşu ödüllendirmenin derecesi ve ?ekli, yaş ve ailenin durumuna göre değişiklikler gösterir. Ama şunu hemen belirtelim ki en iyi ödüllendirme ?ekli maddî ödüller yerine duygusal ve sosyal te?viklerdir. Anne babaların genel yanlı??, çocu?a hediye almay? sanki en iyi ödüllendirmeymi? gibi alg?lamalarıdır. Bu şekilde devamlı bir şeyler alınmaya ve verilmeye alı?t?r?lan çocuk ise gün gelecek, en iyi ve pahalı hediyelerle bile mutlu olamayacakt?r. Günümüzde mutsuz çocukların artmasının nedenlerinden bir tanesi de budur. Aslında anne babasının öpmesi, kucaklaması, gezdirmesi, onunla oynaması, ona güzel sözler söylemesi, ba?ar?larını anlatması ve takdir etmesi şeklindeki ödüllendirme ise en sa?lıklı ve en ba?ar?lı ödüllendirmedir. Burada bir örnek verelim: Anne baba çocuklarına ödül olsun, diye pokemon kartları alıyordu. Çocuk da o kartlar ile kumara benzer oyunlar oynuyordu. Bu şekilde ödüllendirme daha çok çocuşu cezalandırma gibidir. Zararlı şeylerden ödül olmaz.

Anne babaların bu türlü bir duygusal ödüllendirmenin yanı sıra, imkânları ölçüsünde ek hediyeler vermeleri de çocuşu ödüllendirmenin di?er yoludur. Anne babaların çocuklara alınan hediyelerdeki ölçüsü, maddî değeri yerine manevî değerini ön plâna çıkan hediyeler tercih edilmelidir. Ama bunu bazı anne babalar uygulasa bile günümüzün tüketim toplumunda çevresinden ve arkada?larından etkilenen çocukları yönlendirmek ebeveynler için hayli zor olmaktadır.

Bir örnek vermek gerekirse: "Ahmet 5 yaş?nda bir çocuktur. Anne babası tarafından ödüllendirme amac? ile sürekli maddî hediyeler, oyuncaklar, k?yafetler, onun istedi?i yiyecekler alınmı?t?r. Anne ve baba bu durumun iyi bir ödüllendirme ?ekli olduşunu dü?ünmektedir. Ancak çocuşun istekleri giderek artmaktadır. Çocuk sürekli bir tüketim ve doyumsuzluk içerisine girmi?tir. Art?k di?er çocuklar için pahalı sayılabilecek oyuncaklar bile onu en fazla bir gün mutlu etmektedir. Ahmet"te bu talepkâr yap?ya paralel olarak istekler devam ederken, anne baba art?k Ahmet"in bitmek tükenmek bilmeyen ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmaya başlamı?t?r. Ahmet her gördü?ü şeyi aldırmak için anne babasını zorlamaya devam etmektedir. Bir yere gidildi?inde orada gördü?ü oyunca?? aldırtmak için kendisini yerlere atmaktadır. Bu durumda Ahmet ile anne baban?n arasındaki ili?ki giderek daha sık?nt?lı hâle gelmi?tir. En sonunda aile profesyonel yard?m için uzmana ba?vurmaya karar vermi?tir." Bu örnekte anne baba, çocuşu ödüllendirme ?ekli olarak daha çok maddî hediyeleri ön plâna çıkarmı?t?r. Bu da çocukta bilinçsiz istekleri ve di?er sosyal alanlarda mutsuzluşu getirmi?tir. Çocuk, başka şekilde onaylanmad??? ve takdir edilmedi?i için kendisini bu şekilde mutlu etmeye u?ra?maktadır.

Bazı ödüllendirme şekilleri

Bebeklik döneminde ödüllendirme ?ekli;

• Öpme
• Ok?ama
• Sevme
• Kucaklama
• Onunla oynama
• Besleme
• Onunla me?gul olma
• Onunla konu?ma
• Onu sevdi?ini hissettirme vb.

(Not: Bu davran??ların, normal zamanlarda da yapılması zaten gerekli olmakla birlikte, çocuk ödüllendirilmek istendi?inde özellikle yapılması da önemlidir.)

Okul öncesi dönemde ödüllendirme ?ekli;

• Öpme
• Ok?ama
• Sevme
• Kucaklama
• Onunla oynama
• Onunla gezme
• Birlikte vakit geçirme
• Söz olarak onayland??ını vurgulama
• Ona hoşuna gidecek sözler söyleme
• Onun sevildi?ini hissettirme
• Geli?im dönemine uygun oyuncak ve hediyeler alma (Bu hediyelerin manevi değeri ön plâna çıkar?lmalıdır).
• Onunla sportif aktiviteler yapma vb.

Okul döneminde ödüllendirme ?ekli;

• Öpme
• Ok?ama
• Sevme
• Onunla oynama
• Onunla birlikte gezme
• Sevgi mesajları verme
• Birlikte ders çalı?ma
• Onayland??ını hissettirme
• Kabiliyetlerini ön plana çıkaracak program ve aktivitelere yönlendirme
• Ona hoşuna gidecek sözler söyleme
• Sportif faaliyetler yapma
• Birlikte gezinti, d??ar?da bir yemek vb.

Bütün bu ödüllendirmeler ve onaylamalar, çocuklara uygulanmalıdır ama ödüllendirme özellikle onaylanması gereken davran??lar için vurgulanmalıdır. Anne babalar, ödüllendirmeyi belli bir hedefe, ba?ar?ya karşılık yapmaları, o hedeflere ula??lmay? kolayla?t?r?r ama verilen sözlerin kesinlikle yerine getirilmesi ilerleyen hedeflere ula?ma ve ödüllendirmenin ciddiyeti aç?sından çok önemlidir. Anne babaların ödülü sadece çocuşun yapt??? olumlu davran??larda uygulaması ve bir ba?ar? sonucunda ödül olur. dü?üncesinin yerle?tirilmesi yanlı?t?r. Bu nedenle çocuk ile normal zamanlarda da yukar?da sözü edilen davran??ların yerine getirilmesi önemlidir.