AKDEN?Z SERV?S? (Cupressus sempervirens)

Ülkemizin doğal türü olan bu Serviler, mezarlıklarda yayg?n olarak kullan?ld?klarından dolay? Mezarlık Servisi olarak da bilinirler. Tohumdan üretilmi? fidanların büyümesi değişkenlik gösterir. Yeti?tirilen iki yayg?n formun biri sık ve dik, di?eri ise yatay ve geni?, da??lan formdadır. Yapraklar koyu ye?ildir ve a?aç yaşland?kça siyaha kadar varan bir koyula?ma gösterirler. Akdeniz Servileri yüzyıllar boyu Osmanlı cami mimarisinin vazgeçilmez unsuru olmu?lardır.

En tatminkar geli?me için kuru, derin ve kumlu topraklara dikin. Özellikle küçük bahçelerde gayet geni? ve uyumsuz olurlar. Budama simetrik ve sık bir gelişim için gereklidir. "Glauca" mavimsi-ye?il yapraklı ve sık sütun formunda, "Stricta" çok yoşun, dar ve diktir. "Horizontalis" zamanla yayılır. "Pyramidalis" dar sütun formludur.

PORUKLAR (Cytisus cinsi)

50 kadar türü bulunan, bir k?smı yapra?ını döken, bir k?smı da herdemye?il çalı ve a?açlardır. Gözalıc? çiçekleri vardır.

Genel olarak Akdeniz ku?a??nda yayılım gösteren Cytisus cinsinin pek çok türü ülkemizde doğal olarak yeti?mektedir. Cytisus, Genista ve Spartium cinsleri genelde birbirleri ile çok karşıt?r?lır, çünkü hepsinin de benzer özellikleri ve hoş kokulu, bezelye şeklinde çiçekleri vardır. Sert dalları yüzyıllardır süpürge yap?mında kullan?ldışından, Süpürge Çalısı olarak da bilinirler. Yaprak döken ya da herdemye?il türlerin görüntü aç?sından pek farkları yoktur. Çünkü sık ve ye?il dallar bitkiye yapraksızken bile yemye?il, yapraklı gibi bir görüntü vermektedir. Poruklar tedbir alınmad??? vakit h?zla yayılan, arsız bitkilerdir. Fevkalade dayanıklı olan bu cinse mensup çalılar, çalı sınır, çit ve bordür te?kilinde kullan?labilir. Kaya bahçelerde kullan?labildikleri gibi özellikle çok rüzgar alan sahil kesimler için de kullan??lı olurlar.

Tam güne? alan yerlere ve iyi drene olan topraklara dikin. Fazla nem ve zengin topraklar ayr?k büyümeye ve az çiçeklenmeye sebep olurlar. Köklerinde bulunan ve azot üreten bakteriler onları fakir topraklara da rahatlıkla adapte ederler. Budama, çiçeklenmeden hemen sonra 1 yaş?ndan genç sürgünlere uygulanmalıdır. 1 yaş?ndan yaşlı dalların yenilenme ?ansları yoktur. Güzel formlarını korumak ve tohum zarflarını uzakla?t?rmak için çiçeklenmeden sonra hafif kırp?n.

Üretilmeleri; ilkbaharda tohumla, yaz sonunda çelikle olur.

WARM?NSTER SÜPÜRGE ÇALISI (Cytisus x praecox)

Ülkemizde pek tan?nmayan bu melez bitki, açıksar? çiçekleri ile donandışında çok gösteri?li olur. ?yi bir görüntü engelleyicisidir. S?k ve ye?il dalları, kışın yapraklar döküldü?ü zaman bile bitkiye sanki hala yapraklıymı? gibi bir görüntü verir. Budanmayan çit veya perde olarak çok kullan??lı olurlar.

SÜPÜRGE ÇALISI (Cytisus racemosus)

Anavatan? Kanarya Adaları olan bu bitki kuraklı?a oldukça dayanıklı ve herdemye?ildir. Ta?lı bay?rlar, sınır dikimleri için ya da güne?li kaya bahçeler için çok kullan??lı olurlar. Çok yoşun dallı olan Süpürge Çalıları dikey büyür ve 1,5-2 m. boy ve boylarına yak?n yayılım yaparlar. Ye?il dallar ipek gibi, herdemye?il yapraklarla doludur. İlkbahar sonunda bezelye şeklinde, parlaksar? ve hoş kokulu çiçekler dal uçlarında belirince gerçekten gözalıc? olurlar. Bu türü ilkbahar başlarında çiçeklendikleri vakit çiçekçi tezgahlarında görmek mümkündür. Kat?rt?rna?? ad?yla da bilinir ve öyle sat?lırlar. Ilıman sahil kesimlerimizde rahatlıkla yeti?irilebilirler.

PORUK (Cytisus scoparius)

Ülkemizde de maki elemanları arasına doğal olarak yeti?en, herdemye?il çalılardır. Çok dayanıklı dalları vardır. Kumulların tesbitinde, akarsu kenarlarının tutulmasında ve yamaçların tahkiminde uzun, kaz?k köklü olmaları sebebiyle çok ba?ar?lı olurlar. Azot tutan kök yumruları ile toprağı zenginle?tirirler. Pekçok kültivar? ana türden daha iyidir. "Adreanus"un yanık kırmızı, "Burkwoodii"nin kırmızı-gül çiçekleri vardır. "California" beyaz-gül çiçeklidir. "San Francisco" ve "Stanford" kırmızi çiçeklidir. "Lord Lambourne" yava? ve düzgün formda büyüyen bir kültivardır. Koyu kırmızı-krem çiçeklidir. Çalı sınırlarda, perde olarak ya da bay?rlarda kullan?n.

Ana tür 2-3 m. boy ve 2 m. yayılım yapabilmektedir. Ülkemizin doğal türleri olan Adi Sar? Salk?m ve Da? Sar?salk?mı (Cytisus laburnum ve Cytisus alpinus) fidanlıklarda bol miktarda bulunmakta ve düzenlemelerde sıkça kullan?lmaktadır. Adi Sar?salk?m may?s ayında açan ve a?a??ya doğru sarkan sar? çiçekleri ile dikkat çekicidir.

SIRIMBA?LARI (Daphne cinsi)

70 kadar türü bulunan, bir k?smı yapra?ını döken bir k?smı da herdemye?il çalılardır. Gösteri?li çiçekleri vardır.

10 civarında türü bizde doğal olarak yeti?en daphneler, 5-6 yılda olgun hale gelen k?ymetli süs bitkileridir. Ekseri çok güzel ve hoş kokulu olan pembe, mavi, leylak renklerde, ilkbaharda açan çiçekleri sebebiyle peyzajda kullan?lırlar. Ülkemizde yeti?en türlerin muhakkak kültüre alınmaları icab eder.

Pekçok türü k?ymetli olan S?r?mbaşlarının Daphne mezereum, Daphne pontica ve bunların pekçok varyete ve formu ülkemizde kullan?lmaktadır. Tam güne? veya hafif gölge yerlere ve iyi drene olan hafif rutubeli topraklara dikin. Malçlama çok iyi netice verir. Çoşu tür ve kültivar? bahçelerde harika olur.

Üretilmeleri; tohum ve çelikle olmaktadır.

Daphne odora

70 kadar S?r?mba? türü içinde en unutulmaz olan?dır. Cezbedici hoş kokusu ilkbaharda etrafı çiçekler küçük yuvarlak toplar halinde dalların ucunda açarlar. ?nce uzun ve oval olan yapraklar 8-10 cm. boyundadır. Herdemye?il, parlak ye?il yaprakları ile çok ?irin bir çalıdır. Dikey büyüme alı?kanlı??nda olan bu bitkiler 1-1,5 m. ye kadar fakat yava? büyürler. Hafif gölge bahçeler için örnek çalı veya sınır dikimleri için çok harika çit olurlar. Nazlı bir türdür. Köklerinin iyi havalanması ve fazla nemli yerlerde bulunmaması gerekir. Aksi halde çürürler. Nötr veya hafif alkalen pH istediklerinden, toprağı asitle?tirecek gübrelemelerden kaçının. Sadece ?lıman sahil bölgelerimizde kullan?lmaları önerilir. Çin ve Japonya kökenli bitkilerdir.

"Marginata"n?n sar? alacalı yaprakları vardır ve hastalıklara dayanıklıdır. "Rubra"n?n koyu kırmızı, "Alba"n?n beyaz çiçekleri vardır.

Daphne cneorum

Bizde pek az bilinen fakat d?? memleketlerde çok popüler olmu? bir türdür. Bodur olan bu bitki 15-20 cm. boy ve 70-80 cm. yayılım yapabilir. Koyu ye?il olan yapraklar herdemye?ildir ve 2-3 cm. uzunluktadır. Çok hoş kokulu olan harika çiçekleri gül-pembe renklidir ve ilkbaharda açarlar. Mükemmel bir kap bitkisi olduklarından kaplarda yeti?tirerek teras ve avlularda değerlendirin. Küçük bahçelerde yahut kaya bahçelerinde de değerlendirebilirsiniz. Bol güne? alan yerlre ve kuru, tercihen kireçli topraklara dikin. Güney ve orta Avrupa kökenlidirler. Bütün bölgelerimize rahatlıkla uyum sa?layabilirler.

"Eximia" çiçekleri ve tomurcukları koyu pembe renkli ve çok sevilen kültivar?dır. "Pygmae" çok yat?k formludur.

YABAN DEFNES? (Daphne mezereum)

Ülkemizde doğal olarak yeti?en Daphne türüdür. Ocak-Nisan arası açan sar? ya da pembe-kırmızı çiçekler üzümsü ve yoşundur. Çiçekler çok zehirli olduşundan özellikle çocuklara dikkat etmelidir. Yaz ye?ili yapraklara sahip bu tür 1,5-2 m. boylanabilir. Kültüre alınması gereken bir türdür.

HAVLU PÜSKÜLLER? (Deutzia gracilis)

Yaprak döken çalılardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Havlu Püsküllerinin 50 den fazla türü olmakla beraber en gösteri?li olanlar gracilis türü ve hibrit olanlardır.

İlkbahar da dalları saran bol ve gösteri?li çiçekleri ile gözalıc? olurlar. Çiçekler ekseriyetle beyaz olmakla beraber bir hibridin çiçekleri pembe ve gül tonlarındadır. Havlu Püskülleri çiçeklenince çok muhte?em olurlarsa da çiçeksizken pek süs bitkisi havası vermezler. Çiçekli ya da çiçeksiz, boyuna göre bir çalı sınırın içine karşıt?rabilirsiniz. Tek tek ya da gruplar halinde de kullan?labilirler.

Tam güne? veya hafif gölge k?sımlara ve iyi drene olan hafif gübreli topraklara dikin. Çiçeklenmeden hemen sonra budayın.

D. x lemoinei, 1,5-2 m. yi bulan uzun ve kuvvetli dallarında çok bol beyaz çiçekler açar.
D. x rosea düzgün formlu bir çalıdır ve çiçekleri pembe tonlarında olur.
D. elegantissima "Fasciculata" büyük, beyaz çiçek topları ile harikulade bir çiçek topunu andır?r.

Üretilmeleri; Haziran ayında yumu?ak çeliklerle olur.

?ERBETÇ?OTU ÇALISI (Dondonaea viscosa)

Herdemye?il çalılardır. Bu geni?, çok gövdeli, çabuk büyüyen çalının ince bir kabuşu vardır ve hemen hemen boyu kadar bir alana yayılır. Yaprakları Sö?üt yapra??na benzer. Çiçekler gösteri?sizdir, ancak di?i bitkilerde yaz sonunda beliren krem ya da pembemsi, kanatlı meyveler göze çarparlar. Kenar olarak, düzensiz bir örtü, espalier ya da küçük bir a?aç olarak değerlendirilebilir. "Purpurea"n?n güne?te ve soşuk iklimlerde çok gösteri?li olan mor yaprakları vardır.

Tam güne? alan yerlere ve organik maddelerce zengin, derin topraklara dikin. Ülkemizde henüz pek tan?nmayan bu tür, ?lıman sahil bölgelerimiz için uygundur.

??DE A?AÇLARI (Eleagnus cinsi)

45 kadar türü bulunan, bir k?smı yapra?ını döken, bir k?smı da herdemye?il a?aç ve çalılardır.

İlkbahar da açan, sar? kokulu çiçekleri, dekoratif meyveleri ve bazı türlerde harikulade güzellikte olan yapraklarıyla k?ymetli peyzaj materyalidirler. Tuzlu topraklara, sıca?a, kura?a ve rüzgara son derece dayanıklıdırlar. Gösteri?li türlerinde deniz k?yılarında ya da denize yak?n kumlu topraklarda yapılacak düzenlemelerde muhakkak yer verilmelidir. Çok sık yapıları olması sebebiyle çit ve rüzgar perdesi yap?mına da elveri?lidirler. Bazı türlerinin meyveleri yenmektedir.

Yaprak döken türler tam güne? isterlerken, herdemye?il türler yarı gölgeye de dikilebilirler. ?yi drene olan topraklarda iyi geli?irler. Üretilmeleri yaz sonunda dikilen çeliklerle ya da tohumla olmaktadır.

KU? ??DES? (Elaeagnus angustifolia)

Yaprak döken a?açlardır. Geni? çalı ya da küçük a?aç olarak değerlendirilebilen bir bitkidir. Çiçekler ve meyveleri küçük olmaları sebebiyle göze çarpmazlar. 6-7 cm. uzunluşunda, grimsi-ye?il ya da gümü?i yapraklar peyzaja çok değişik bir hava katar. Bu güzel yapraklar Ku? ??desinin temel çekici özelli?idir. Parça parça, ilgiç kahverengi kabuşu, e?ri, düzensiz gövdeyi ve dalları kaplayarak kıştan ilkbahar ba??na kadar a?aca ilginç bir görsel etki katarlar. Çok dayanıklı a?açlardır. ?yi bir çit ve tecrit materyalidir. Etkin bir erozyon kontrolü sa?larlar. Ayrıca budanmayan, ilginç bir espalier olarak da kullan?labilir. 7-8 m. boy ve 5-6 m. yayılım yapabilmektedirler. Ülkemizin doğal florasında yayg?n olarak bulunurlar. "Orientalis" bildiğimiz yenen i?dedir.

GÜMÜ?? ??DE (Elaeagnus pungens)

Herdemye?il çalılardır. Anavatan? Japonya olan bu bitkinin en çarp?c? özelli?i parlak, gümü? renkli ve alacalı yapraklardır. Çok güzel olan bu yapraklar, güne? ışığını yansıtarak peyzajda fla? bir görüntü meydana getirirler. Çok h?zlı büyüyen ve kenar a?açlandırması ve espaliere adapte olabilen boylu bir çalıdır. Ayrıca etkin bir bariyer ve tecrit materyali de olabilir. Sonbaharda açan kokulu çiçekler gösteri?sizdir ancak kırmızı, gümü?i pullarla kaplı meyveler göz alıc? olur. Alaca yapraklı türler daha güzel bir renk cümbü?ü oluştururlar.

"Marculata"n?n yapraklarının ortasında büyük sar? bir lekesi vardır. "Tricolor"un sar? ve pembemsi beyaz yaprak uçları vardır. "Variegata"n?n yapraklarının sar?msı beyaz kenarları olur. Çöl ?artlarına dayanıklıdırlar.

?AHANE ÇAN Ç?ÇEKLER? (Enkianthus campanulatus)

Yaprak döken çalı veya a?aççık karakterinde bitkilerdir. Gözalıc? çiçekleri vardır. Bitki yapraklanmadan önce, ya da yaz ba??da açan çan biçimli, bol, sark?k salk?m kurullu, sar? renkli ve pembe purpur, çizgili çiçekleri, tek kelime ile ?ahanedir. Anavatanları Japonya olan bu bitkiler 4-5 m. boy yaparlar.

?ahane Çan Çiçeklerinin halka halka dizilmi? yapraklarla çevrili ilginç bir dallanma alı?kanlıkları vardır. Yapraklar sonbaharda canlı kırmızı bir renk alırlar. Hafif gölge yerlerde, nemli, iyi süzülen, asitli ve zengin topraklara dikin. Teras ve avlular için çok güzel bir örnek a?aç olurlar. Kap içinde de yeti?tirmek mümkündür.

Üretilmeleri; Ekim ayında tohum ya da çelikle olur.

FUNDALAR (Erica cinsi)

Herdemye?il çalılar ve a?açlardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Kuzey Afrika, Avrupa ve Asya’da da??lım gösteren 500 ün üzerinde tür bu cinsi oluşturur. Cytisus, Erica ve Calluna cinslerine mensup türler genelde birbiriyle karşıt?r?lırlar. Bazı türleri ülkemizde hüdayınabit olarak yeti?ir. Fudalar yerörtücü, bodur veya boylu çit, kenar ve perde olarak çok güzel olurlar. Bodur ve sürünücü türler ise kaya bahçelerde mükemmel olur. Küçük, pul ya da i?ne gibi yaprakları vardır. K?? sonu ve ilkbahar ba??nda açan çiçekleri değişik renklerde, ince, uzun ve çan şeklinde olurlar. Çok değişken büyüme h?zlarına sahiptirler. Sıcaklık ve kuraklı?a dayanırlar. Tam güne? alan k?sımlara ve asidik topraklara dikin.

Üretilmeleri; tohum ve yumu?ak çelikle olur.

Kaynak

Dr. Gürkan CEYLAN
D?? Mekan Süs Bitkileri ve Peyzajda Kullan?mları
Flora Yayınları