ACEM BORULARI (Campsis cinsi)

 2 türü bulunan, yaprak döken sar?lac?lardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Acem Boruları portakal-kırmızı renkli muhte?em çiçekleri ile çok gösteri?li asmalardır. Özellikle geni? alanlarda, duvar, çardak, çit ve parmaklıkların ye?illendirilmesinde sıklıkla kullan?lırlar. havai kökcükleri ile tutunarak ve sar?larak 9 m. ye kadar boylanabilirler. Ç?plak gövdeli a?açların gövdelerini sardırmak da mümkündür. Borazan ve Trompet Çiçe?i olarak da bilinen bu bitkiler, yaz ortasına doğru çiçeklenir ve uzun süre çiçekli kalırlar. Çiçekleri açık kald?kları sürece ku?ları bahçenize çekerler. Acem Boruları hemen tüm bölgelerimize uyum sa?layabilirler. Akdeniz ve Ege bölgelerimizde zemin kaplama amac?yla kullan?ld?klarında yapraklarını dökmezler. Tam güne? alan yerlere ve organik maddelerce zengin, iyi drene olan, hafif nemli topraklara dikin. Zay?f topraklarda düzenli gübreleme yap?n. Genç bitkileri sar?lıc? kökçükleri geliğine kadar destekleyin. Özellikle gençken yapılacak budamalara iyi tepki verirler. Budamalar uçlardan hafifçe kırpma şeklinde olmalıdır.

Üretilmeleri; tohum ve çelikle olur.

ACEM BORUSU (Campsis radicans)

Memleketimizde en çok kullan?lan Campsis türüdür. Çok dayanıklı ve odunsu bir gövdeye sahip asmalardır. K?rmız?-portakal çiçekler Temmuz ortasında belirir ve Eylül sonuna kadar açık kalabilirler. Kuvvetli donlardan zarar görürlerse de ilkbaharda yeniden sürerler. "Flava"n?n sar? çiçekleri vardır. "Praecox" kırmızı çiçeklerdir. "Speciosa" kültivari ise fazla t?rman?c? de?ildir. 12 m.ye kadar boylanabilirler.

Ç?N BORUSU (Campsis grandiflora)

Yaz ortasında geni? ve k?z?l renkli çiçekler açar. Di?er Campsis türlerinden soşu?a daha az dayanıklıdır ve onlar kadar büyük ve yayılıc? olmazlar. K?sıtlı geli?meleri sebebiyle özellikle küçük bahçeler önerilirler. Bizde henüz pek tan?nmamaktadır.

MELEZ ACEM BORUSU (Campsis x taglabuana)

?ki Campsis türünün en değerli hibrididir. Seyrek çiçekler, seyrek kümeler halinde açarlar. 8-9 m. boylanabilir ve soşu?a dayanıklıdır.

BEZELYE ÇALISI (Caragana arborescens)

 Yaprak döken çalılardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Patlangaç A?ac? olarak da bilinen Bezelye Çalılarının, ilkbahar sonunda açan kahverengi-sar? hoş kokulu çiçekleri ve yaz?n beliren dekoratif tohum zarfları vardır. Çiçekleri bezelye çiçeklerin çok benzedi?inden bu ismi almı?t?r. ?iddetli soşuklara, sıca?a, rüzgara ve kuraklı?a son derece mukavim çalılardır. Anavatanları Siberya olan bu bitkiler soşuk ve çok rüzgarlı bölgelerde doğal bir kar çiti olarak kullan?labilir. Çok sık olan dokuları ile budanan ya da budunmayan çit te?kiline son derece uygundur. 2-3 m. boy ve 1-2 m. yayılım yapabilir. Kuvvetli budanmaya dayanıklıdır. Çiçekler bir önceki senenin sürgülerinden oluştuşu için budamalar çiçeklenmeden hemen sonra yapılmalıdır. "Pendula" çok dikkat çekici bir çalıdır.

Tam güne? alan k?sımlara ve iyi drene olan topraklara dikin. Üretilmeleri; tohum, çelik ve yeni sürgünlerle olur.

DO?U? ER??? (Carissa grandiflora)

 Herdemye?il çalılardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Güney Afrika kökenli olan bu bitki gösteri?li parlak yaprakları, narin, beyaz çiçekleri ve yenebilir meyveleri ile bahçenize bambaşka bir güzellik katar. Ülkemizde pek tan?nmayan bu tropik bitkiyi ?lıman Akdeniz ve Ege sahillerinde yeti?tirmek mümkündür. Dona karşı dayanıksız olan u bitkinin bodur kültivar? yer örtücü olarak uygundur. Uzun boylu türler ise hafifçe budan?p uzun boylu bir perde olarak ya da kuvvetli budan?p bodur çit olarak kullan?labilir. Doşu? Eriklerini vurgu bitkisi ya da soşuk iklimlerde bol güne? alabilen yerlerde ev içinde de yeti?tirebilirsiniz. Kültivarların büyüme alı?kanlıkları farklılar gösterir. Çoşu dikenlidir. Oval yapraklar 8-10 cm. uzunlukta, parlak ve koyu ye?ildir. 5 yaprakçıklı ve 5-6 cm. uzunluşundaki çiçekleri yıld?za benzer ve hoş kokuludurlar. K?rmız?, erik şeklindeki meyveler 2-4 cm. çap?nda ve değişik tadlardadır.

Yeti?tirilmeleri kolaydır ve pekçok topra?a uyum sa?larlar. Deniz kenarlarında yeti?ebildikleri gibi ?lıman olmak kayd?yla iç k?sımlarda da yeti?tirilebilirler. Hem güne?te hem de gölgede yeti?ebilirler. Bununla birlikte gölgede yeti?enlerin meyve büyüklü?ü ve kalitesi dü?er. Arsız ve yayılıc? dallarının budanması gerekir.

En değerli varyeteleri şunlardır; "Fancy" dikey bir çalıdır, yüksekli?i 2 m.ye ula??r, çiçe?i çok, meyvesi büyük ve tatlıdır.

"Green Carpet" 30-40 cm. boylanan, 1-1,5 m. yayılabilen, küçük yapraklı, yav? büyüyen ve bodur bir kültivardır.

"Ruby Point" 2 m.ye kadar boylanabilen, yıl boyunca gösteri?li kırmızı uçlu yapraklara sahip güzel bir kültivardır.

KAL?FORN?A LEYLAKLARI (Ceanothus cinsi)

 Herdemye?il çalılardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Yabani Leylak ve Kese Çiçe?i olarak da bilinen Kaliforniya Leylaklarının 60′a yak?n türü vardır.

Bu tür çalı formlu bitkilerde nadir olarak görülen mavi çiçekler, Yabani Leylakların en çarp?c? özellikleridir. Güne?i severler, açık alanda ve kenarlarda vurgu çalısı olarak kullan?labilirler. 1,5 m. ile 5 m. arasında değişik boylarda türleri vardır. Yapraklar parlak ye?ildir. Çiçek renkleri beyazla eflatun-mavi arasında değişir ve çe?idine göre Martla May?s arasında açarlar. Humuslu, geçirgen topraklara ve siper yerlre dikin. Tuttuktan sonra, kök çürüklerine sebebiyet vermemek için yaz?n sulamaktan kaçının.

Üretilmeleri; Temmuz-Aşustos aylarında çelikle ve daldırma ile olur. "Delight" mavi-mor, yoşun çiçeklidir. "Topaz" bol çiçeklenme için kuvvetli budanmalıdır, "Burkwoodi" bol çiçekli, nadide bir kültivardır.

BATI GÜRGEN? (Carpinus betulus)

Yaprak döken a?açlardır. Güney bölgelerimiz hariç bütün Anadolu’da yeti?ebilen yerli bir türdür. Bat? Gürgenleri şehir a?açlandırmalarında kullan?labilecek en iyi a?açlardan birisidir. S?k yapraklı olan bu a?açlar kaplarda da yeti?tirilebilirler. Gençken dikey ve dar bir büyüme alı?kanlıkları varken, olgunla?t?kça geni?, piramidal bir hal alırlar. Toprak seviyesine yak?n ve yatay dallanma alı?kanlı??, Bat? Gürgenine çok ilginç bir siluet kazandır?r. Koyu ye?il ve oval yapraklar 10-12 cm. boya ula??rlar. Yapraklar sonbaharda sar?-kahverengi renklenmeler yapar. Kahverengi, kuru yaprakların pekçoşu kış boyu a?açta kalabilir. Kanat şeklinde olan meyve demetleri, salk?mımsı ve dekoratiftir.

Bat? Gürgenleri yapraklı iken yoşun gölge verirler. K?? aylarında ise çok say?da ince dalları ve üzerlerinde kalmı? yapraklar sebebiyle yine koyuya yak?n gölge sa?larlar.

Bu a?açlar hafif gölgeye tolerans gösterirlerse de tam güne?te en iyi geli?irler. Nemli fakat iyi drene olan topraklara dikin. Budama ve kesmeye son derece dayanıklı olduklarından çit, kenar ve topiary olarak kullan?labilirler. Önemli bir hastalık problemleri yoktur.

"Fastigiata" kültivar? dikey bir a?açt?r ve büyüme karakteri ile di?erlerinden ayr?lır. Bütün dallar yukar? doğru bir aç? yapar ve genç a?açlar sık, dikey bir form olıtururlar. Olgunla?an a?açlar ise diley ve oval bir şekil alırlar. Yapraklar 5-12 cm. uzunlukta ve dar, oval biçimlidir. İlkbahar ba??nda açan yapraklar sonbaharda sarar?r ve dökülürler. Bu kültivar dar yerler için mükemmel bir seçimdir. Sokak a?ac? olarak dikildi?inde evlere zarar vermez ve trafi?i engellemez. Gençken h?zlı büyür, çabuk ve sık bir görüntü sa?lar. Kuvvetli rüzgarlardan ve buzdan etkilenmez. "Pyramidalis" piramit formundadır.

Üretilmeleri; tohumla ve a?? ile olur.

YABAN CEV?Z? (Carya ilionensis)

 Yaprak döken a?açlardır. Yaban Cevizleri heybetli, yuvarlak tepeli ve h?zlı büyüyen a?açlardır. Yaprak kümeleri dar yaprakçıklardan oluşur ve hoş, geçirgen bir gölge sa?larlar. Ilıman iklimlerde yenebilir meyveler verirler. Anavatanları Amerika’dır. Ülkemizde pek tan?nmayan bu tür, ?lıman iç bölgelerimize de uyum sa?layabilir ancak en iyi ?lıman sahil kesimlerimiz içindir.

Derin, iyi süzülen nemli topraklara dikin. Fazla miktarda meyve almak için di?i ve erkek a?açlar birlikte dikilmelidir. 20-30 m.ye kadar boylanabildiklerinden küçük yerlere dikilmeleri uygun olmaz. Geni? alanlarda tek tek ya da gruplar halinde kullan?labilirler. Üretilmeleri; tohumla ve a?? ile olur. Ülkemizde daha çok parklarda olmak üzere Yabani Akceviz yeti?tirilmektedir. (Carya alba). Bu tür de, h?zlı büyüyen heybetli a?açlardır. Yaban Cevizleri Pekan ad?yla da bilinirler.

KATALPALAR (Catalpa cinsi)

 11 kadar türü bulunan, bir k?smı yapra?ını döken, bir k?smı dökmeyen a?açlardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Gösteri?li çiçekleri ve güzel yaprakları sebebiyle peyzajda kullan?lan Katalpalar Puro A?ac? ve Sigara A?ac? olarak da bilinir.

Geni? çimenlik alanlarda gerçekten çok gösteri?li olurlar. Bazı türler sokak a?açlandırmalarında da kullan?lır. Çiçekler türlere göre beyaz, pembe ya da sar? olabilir. İlkbahar sonu ya da yaz ba??nda çiçeklenirler. Yapraklar 3 loblu ve büyüktür. Meyve kapsülleri ince sigara ya da puro gibidir. Kuzey Amerika ve Doşu Asya’da doğal olarak yeti?irler.

Sigara A?açları soşuk ve kuru rüzgarlardan etkilenmeyecekleri kuytu yerlere dikilmelidir. Bodur türleri özellikle yava? büyürler. Tercihen tam güne? alan yerlere ve organik maddelerce zengin, derin topraklara dikin.

Üretilmeleri; kışın dikilen kök çelikleri ve tohumla olur.

LEYLAK YAPRAKLI KATALPA (Catalpa bignonoides)

Geni?, yuvarlak ve h?zlı büyüyen bu a?ac?n, 15-20 cm. uzunluşunda, kalp şeklinde, çürüdü?ünde kötü kokan yaprakları vardır. Çiçek topları 20-25 cm. uzunluktadır. Beyaz renkte olan çiçeklerin sar? çizgileri ve kahverengi benekleri vardır. Olgun a?açlar çiçeklendikleri vakit büyük ve harika bir çiçek topunu andır?rlar. Bay?r a?ac?, örnek ar?aç ya da vurgu a?ac? olarak dikilebilirler. Dayanıklı bir türdür. Ülkemizde de yayg?n olarak yeti?tirilen bu a?açlar, 15-20 m. boy ve 6-7 m. yayılım yapabilirler. "Aurea" sar? alacalı yapraklı, "Koechnei" sar? yapraklı ve koyu-ye?il damarlıdır. "Nana" ise bodur bir kültivardır.

BATI KATALPASI (Catalpa speciosa)

Ülkemizde henüz pek tan?nmayan bu tür, gençken piramidal, olgunla?t?kça yuvarlak bir form alır. Büyük, geni? yaprakları Leylak yapraklı olandan daha az kötü kokuludur. Çiçekler beyaz renkli ve kahverengi lekelidir. Bat? Katalpaları geni? çiçek toplarıyla çok gösteri?li a?açlar olurlar. Di?er a?açların çiçeklerinin dökülmeye başladı?? geç dönemde çiçeklenmesi, bahçenizdeki çiçek açma ard?llı?? aç?sından önemlidir. Döküntülerinin problem oluşturmayaca?? geni? alanlarda vurgu a?ac? olarak kullan?m. Sıcak yazlara ve kurak topraklara son derece dayanıklı olan bu a?açlar, 25-30 m. boy ve 10-15 m. yayılım yapabilirler.

SED?R A?AÇLARI (Cedrus cinsi)

 4 türü ulunan herdemye?il a?açlardır. Kuzey Afrika, Asya ve ülkemizde doğal olarak yeti?en Sedir a?açları harikulade gösteri?li ve aranan süs a?açlarıdır.

2 türü ülkemizde doğal olarak yeti?mektedir. Gençken piramidal bir formda olan a?açların tepe k?sımları, yaşland?kça yayvan bir hal alır. Geli?meleri için yeterli alan sa?lanırsa toprak seviyesinden itibaren dallanan harikulade formları olur. Geni? alanlar için çok gösteri?li örnek a?aç ya da vurgu a?ac? olurlar. Küçük bahçelere dikilmeleri uygun olmaz. Ancak bodur kültivarlar dar alanlar için önerilebilir. Tabii ortamlarında 40-50 m.ye kadar boylanabilen Sedirler, kapta yeti?tirildiklerinde çok bodur kalırlar.

Ilıman bölgelere ve tam güne? alan yerlere dikilen Sedir a?açları h?zla büyüyeceklerdir. Organik maddelerce zengin, iyi süzülen, derin topraklara dikin.

Üretilmeleri; tohum ve a?? ile olur.

ATLAS SED?R?

Cezayir ve Fas’?n Atlas da?larında doğal olarak yeti?en Atlas Sedirleri, anavatan? Afrika olan çok az say?da kozalaklı a?açtan biridir. Tabii ortamında 35-40 m. boylanabilirse de bahçe ?artlarında ancak bunun yarısı kadar boylanırlar. Gençken çok h?zlı büyüyen bu a?açların yaşland?kça büyüme h?zları yava?lar. Ya?lı a?açlar düz tepeli, yat?k dallı ve çok heybetli olurlar. 1-2 cm. uzunluşunda mavimsi-ye?il i?ne yaprakları vardır. Alkalen toprakları seven nadir kozalaklılardan biridir.

"Argentea Fastigiata" kültivar? gümü?i-mavi yapraklı ve sütun formludur. Mavi Atlas Sediri "Glauca" gümü?i-mavi yaprakları ile di?er kültivarlardan ayr?lır. Sark?k Dallı Mavi Atlas Sedirinin ("Glauca Pendula") mavi i?ne yaprakları ve sark?k dalları ile muhte?em bir görüntüsü vardır. Dikey büyümesi için desteklenmezse yere doğru yayılır. Yüksekli?i 8-10 m.yi yayılımı ise kimi zaman 15 m.yi bulabilmektedir. "Nana" kültivar? koyu-ye?il yapraklı ve bodurdur.

KIBRIS SED?R? (Cedrus brevifolia)

K?br?s’da Baf da?larında doğal olarak yeti?en bu türün ülkemizde de doğal olarak yeti?mesi kuvvetle umulur. Lübnan Sedirini andıran bir yap?sı varsa da ondan daha dardır. Yatay dallanır. 5-8 mm. uzunluktaki i?ne yapraklar kalın ve mavi-ye?il renklidir. Donlara karşı oldukça duyarlı olan K?br?s Sedirleri Ege ve Akdeniz sahil k?sımlarımız için önerilirler. Zarif görünümleri ile çok güzel vurgu a?ac? olurlar.

H?MALAYA SED?R? (Cedrus deodora)

Anavatan? Himalaya’lar olan bu a?aç en sevimli Sedir A?açlarından biridir. Çok çabuk büyür, 30-40 m. boy ve 8-10 m. yayılım yapabilir. ?leri derecede yaşlı a?açların tepe yayılımları 10-12 m. yi bulabilmektedir. ??ne yapraklar 3-5 cm. uzunlukta, ince, 30 u birarada ve açık mavi veya gri-ye?il renklidir. Bütün ?lıman sahil kesimlerimizde yeti?ebilirler.

Tam güne? alan k?sımlara ve iyi drene olan asidik topraklara dikin. Himalaya sedirleri harikulade güzel vurgu a?ac? olurlar. "Kashmir" ve "Kingsuille" en dayanıklı kültivarlardır. Aurea’n?n altuni-ye?il yaprakları, "Pendula’n?n uzun ve sark?k dalları vardır. "Nivea" kültivar? kar beyaz? i?ne yaprakları ve çalımsı formludur.

LÜBNAN SED?R? (Cedrus libani)

Katran A?ac? olarak da bilinen bu tür Lübnan’da o kadar az say?da kalmı?t?r ki, Toroslarda yayg?n olarak bulunduklarından dolay? bunlara Toros Sediri demek daha yerinde olur. 1000 yıl kadar yaşayabilen bu a?açlar, Porsuk A?açları ile birlikte ülkemizin an?t a?açları arasında yer alırlar. Genelde parlak-ye?il i?ne yapraklı olan Lübnan Sedirleri, yaşland?kça geni? ve hakikaten muhte?em bir şekil alırlar.

Sar?-ye?il, mavi-ye?il, gümü?i yapraklı olanları ve sark?k dallı kültivarları bulunmaktadır. "Nana" kültivar? bodur ve çalımsıdır.

YABAN YASEM?NLER? (Celastrus cinsi)

 30 kadar türü bulunan, yaprak döken sar?lıc? bitkilerdir. Gösteri?li sonbahar renklenmeleri yapan Yaban Yaseminleri, bütün mevsim boyunca üzerlerinde kalan kırmızı sar? meyveler verirler.

Çok az bakım gerektiren, çabuk büyüyen kuvvetli bitkilerdir. Küçük a?aç ve çalıların yanına dikmeyin çünkü azg?n dallar bunları kolaylıkla kaplayacakt?r. Dikkatli budamayla çardakları ve çitleri çok güzel ve h?zla kapat?rlar. T?rmanmaları için bir destek verilmedi?i takdirde kendi etraflarında dönerek sık, arap saç? gibi tepecikler oluştururlar.

Yaprakları yuvarla??msı ve açık ye?ildir; sonbaharda dökülmeden önce parlak sar? renklenmeler yaparlar. Ye?ilimsi-beyaz çiçekler ilkbahar sonunda belirir, ancak küçük ve gösteri?sizdirler. Önceleri ye?il olan meyveler sonbaharda sar?-portakal renge dönerler. Meyveler daha sonra koyulaşarak kırmızı kiraz kümelerini andır?rlar. A??r? don olmadan önce ev için süslü dallardan kesebilirsiniz. En iyi meyve verimli için di?i ve erkek asmaları yanyana dikmelisiniz.

Uyumlu bitkilerdir. Birkaç türü soşuk iklimlere ve sert rüzgarlara uyum sa?layabilir. Bataklık ve sulu topraklar için uygun olmayan Yaban Yaseminleri fakir ve kumlu topraklarla, kurak ve sıcak iklimlerde iyi geli?irler. Çiçek ve meyveler yeni dallar üzerinde oluştuşundan, ilkbahar ba??nda yapraklar belirmeden önce kuvvetlice budayın.

Ülkemizde henüz fazla tan?nmayan Yaban Yaseminlerini şu an yayg?n olarak bulabilmek mümkün de?ildir.

Üretilmeleri; tohum çelik ve ay?rma ile olur.

Celastrus orbiculatus

Kuvvetli, 10-12 metre kadar yayılan bitkilerdir. Yuvarlak yaprakları ve uzun meyveleri vardır. Geni? alanları kaplamada kaullan?lırlar. Çin ve Japonya kökenli bitkilerdir.

Celastrus scandens

Oval, açık ye?i renkli, 10 cm. uzunluşunda yaprakları olan kuvvetli asmalardır. Anavatanları Kuzey Amerika’dır.

Ç?TLENB?KLER (Celtis cinsi)

75 kadar türü bulunan, bir k?smı yapra?ını dökerken bir k?smı da herdemye?il a?aç ve çalılardır. Çitlenbikler çok sıca?a, kuraklı?a ve fakir topraklara son derece dayanıklı bitkilerdir. Hemen hemen hiç bakım gerektirmeyen, adaptasyon kabiliyetleri çok yüksek a?açlar olmaları sebebiyle, özellikle fakir ve kurak yerlerin a?açlandır?lmasında çok büyük önem kazanırlar. Gölge ve sokak a?ac? olarak kullan?labilmeleri de mümkündür.

Tam güne? ya da yarı gölge k?sımlara dikin. Her tür toprakta yetilebilirlerse de iyi drene olan topraklarda en iyi geli?irler. Üretilmeleri; tohum ve çelikle olur.

AD? Ç?TLENB?K Celtis australis

Ülkemizde doğal olarak yeti?en, herdemye?il a?açlardır. Gençken sütun formunda olan bu a?açların tepe k?sımları, yaşla birlikte di?er türlerden daha az bir geni?leme yapar. Yapraklar koyu ye?il ve me?in gibidir. 9-12 mm. çap?nda olan meyveleri siyaha yak?n mordur ve etli k?sımları yenebilmektedir. Özellikle cami ve türbe kenarlarında çok sık yeti?tirilen bu a?açlar, buralarda çok büyük gövdeler ve tepeler oluşturmu?lardır. Adi Çitlenbik sıcak ve kurak bölgeler için özellikle önerilen a?açlardır.

BATI Ç?TLENB??? (Celtis occidentalis)

Yaprak döken ?açlardır. Bizde pek bilinmeyen bu tür, Amerika orjinlidir ve yuvarlak tepeli, yayılan, bazen de sark?k dallı a?açlardır. Parlak ye?il yapraklarının kenarları di?lidir. Olgunla?mamı? kabuşunun si?illeri andıran tümsekleri vardır. Güçlü rüzgarlara, kuraklı?a ve ihmale dayanıklı olan bur tür, bütün bölgelerimize rahatlıkla uyum sa?layabilir. Yalnız drenaj? bozuk topraklarda istenen gelıimeyi göstermezler. Parklarda ve geni? alanlarda gölge a?ac? olarak değerlendirilebilirler.

KEÇ? BOYNUZU (Ceratonia siliqua)

 Herdemye?il a?açlardır. Özellikle Akdeniz bölgemizde doğal olarak yeti?en ve yeti?tirilen bir türdür. Boynuz biçimli baklaları etli, koyu kahverenkli, içi bal benzeri bir sıv? ile dolu ve yenebilir özelliktedir. Keçiboynuzu meyveleri çikolata imalat?nda toz olarak da kullan?lırlar. Küçük kırmızı çiçekler ilkbaharda küçük kümeler oluştururlar, fakat gösteri?li de?illerdir. A?açlar erkek ve di?i olabilir ve erkek a?açların çiçekleri çok kötü kokarlar. Meyveler ise di?i a?açlarda oluşmaktadır.

Isı ve ???k ihtiyac? fazla, nem ihtiyac? düşük a?açlardır. Kuru, kirli şehir havasına, fakir, alkalen topraklara, çöl koşullarına, sı? ve ta?lı topraklara toleranslıdır. Ya?lı a?açlar -15 C ye kadar dayanıklı iseler de genç a?açları donlardan koruyun. Yüzeysel kökleri kaldır?mları parçalayabilir. Koyu gölge verirler. Ege, Akdeniz ve Güneydoşu Anadolu bölgelerimi için uygun a?açlardır.

Üretilmeleri; tohumla olur.

KATSURA A?ACI (Cercidiphyllum japonicum)

 Yaprak döken a?açlardır. Ülkemizde pek tan?nmayan Katsura A?açları tek bir gövde kalacak şekile budand?klarında çok düzgün şekilli, piramidal bir a?aç olurlar. Ya?land?kça tepeleri biraz geni?ler. Kalp şeklinde, 10 cm. çap?nda, kırmızı saplı ve çok ??k olan yaprakları çok güzel fon oluştururlar. K?rmız?msı-mor olan yeni yapraklar h?zla alt k?sımları gümü?i, koyu ye?ile dönerler. Sonbharda portakal-kırmızı hoş renklenmeler olur.

Kuru rüzgarlardan ve a??r? güne?ten korunacak hafif gölge yerlere dikin. Düzenli olarak sulayın. Örnek bir a?aç, vurgu a?ac? ya da iyi bir gölge a?ac? olabilirler.

Yurdumuzun tüm bölgelerine rahatlıkla uyum sa?layabilecek olan Katsura a?açlarının üretimleri tohumla olmaktadır.

ERGUVANLAR (Cercis cinsi)

 8 kadar türü bulunan, yaprak döken a?aç ve çalılardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Kuzey yarımkürenin ?lıman bölgelerinde, özellikle Akdeiz ku?a??nda maki formasyonu içinde doğal olarak yeti?en Erguvanlar, ilkbaharda açan bol miktarda çiçekleri ile çok gösteri?li olurlar. Vurgu a?ac? olarak tek tek kullan?labilikleri gibi geni? alanlarda gruplar halinde de kullan?labilirler. Bazı türler sokak a?ac? olarak da uygundur. Erguvan cinsi kendisine has özel bir çiçeklenme türüne sahiptir. Çiçeklenmeleri yapraklanma olmadan önce gövde ve kalın dallarda demetler halinde olmaktadır.

Kuvvetli rüzgarlardan zarar gören bu a?açları tam güne? veya yarı gölge k?sımlara ve iyi drene olan zengin topraklara dikin.

Üretimleri; tohumla ve çelikle olmaktadır.

DO?U ERGUVANI (Cercis canadensis)

Ülkemizde pek tan?nmayan bu türün k?sa bir gövdesi vardır. Yayılan dalları ile gençken yuvarlak, sonraları düz bir tepe yapar. 8-12 m. kadar boy ve buna e?it bir yayılım yapabilirler. Çok say?da gövdesi olan bu a?açlara uygun budama yapılmad??? takdirde, yere yak?n bir sürü gövde oluştururlar. Eflatun-pembe renkli, bezelye büyüklü?ünde çiçekleri, ilkbaharda yapraklar belirmeden önce a?ac? bir çiçek topuna çevirirler. Kalp şeklindeki yapraklar kırmızımsı eflatun olarak açar, sonraları koyu-ye?ile döner ve dökülene kadar gösteri?li kalırlar. Bu renk cümbü?üne sonbaharda sar? ve bunun çe?itli tonları eklenir. Çok güzel vurgu a?ac? olan Doşu Erguvanlarının yaşland?kça çiçek verimleri azalır. Ülkemizin hemen her bölgesine rahatlıkla uyum sa?layabilirler.

"Alba" beyaz, "Oklahoma" kırmızı çiçekli kültivarlardır.

ERGUVAN (Cercis siliquastrum)

Nisan-May?s aylarında çok say?da Erguvan A?acının pembe çiçeklerden oluşan gösteri?li elbiselerini giymesi ile Bo?aziçinin o muhte?em görüntüsü kemale erer dense yeridir.

Ülkemizin doğal türü olduşundan fidanlıklarda en çok yeti?tirilen Cercis türüdür. Erguvanlar başlang?çta yava? büyürlerse de sonraları büyümeleri h?zlanır. 5-6 m. boy ve 4 m. kadar da yayılım yapabilirler. Yuvarlak ve dar bir tepe oluştururlar. 5-10 cm. uzunluktaki kalp şekilli yapraklar, üst k?sımda mavi-ye?il, altlarda açık ye?ildir. Nisan- May?s aylarında, yapraklanmadan evvel tüm dallar ve gövdede açan erguvani renkli o muhte?em çiçekleri ile baharı müjdelerler. Bu halleriyle Erguvanlar muazzam bir çiçek topuna andır?rlar. Çiçeklenmeyi takiben beliren tohum zarfları da ilgi çekicidir.

Tek tek ya da gruplar halinde vurgu a?ac? olarak kullan?labilirler. Tüm ?lıman sahil bölgelerimize uyum sa?layabilirlerse de Karadeniz k?yılarında korunaklı, siper yerlerde yeti?tirilmeleri uygun olur.

SÜS AYVALARI (Chaenomeles cinsi)

3 türü bulunan yaprak döken çalılardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Gerçekte bir ayva türü olmamasına ra?men, halk arasında Japon Ayvası olarak da adlandır?lır. Dallar yapraklanmadan önce açan çiçekleri ile ilkbaharı müjdelerler. Bu cinse mensup bitkiler birbirleri ile çok karşıt?r?lmalarına ra?men, hangi türünü alırsan?z alın bütün Süs Ayvaları erken ilkbaharda pembe, portakal ya da kırmızı, çok gösteri?li çiçekler açarlar. Çiçeklenmeyi takiben bronz kırmızı renkte açan yapraklar, sonradan koyu ye?il renk alırlar. İlkbahar boyunca çiçek ve yapraklarının güzelli?i ile dikkat çeken bu bitkiler, sonbaharda da sar? renkli meyveleri ile ilgi çekici olurlar. Çiçekli ya da meyveli olarak kesilen dalları iç mekan düzenlemelerinde kullan?labilir. Çiçekler eski sürgün ve dallar üzerinde açt?klarından, ya budanmamalı ya da çiçeklenmeyi takiben dikkatlice budanmalıdır. Çin ve Japonya kökenli bitkilerdir. S?k kış donlarına ve kuvvetli soşuklara maruz bölgelerde çok daha iyi çiçeklenmelerine ra?men, bütün bölgelerimizde rahatlıkla yeti?tirilebilirler. Ülkemizde çok sevilen ve yayg?n olarak kullan?lan Süs Ayvaları güne?li yerlerde ve azotça fakir, kireçli ve kumlu topraklarda tatminkar geli?me sa?larlar. 0,5 ile 3 m. arasında değişen farklı türlerden diledi?inizi, çit, örtü ya da vurgu çalı?? olarak kullanabilirsiniz.

Üretilmeleri; tohumla, sonbaharda a?? ile, ilkbahar ve sonbaharda da çelik ile olur.

Chaenomeles japonica

Dikenli ve yava? geli?melidir. Y?lda 10 cm. lik bir büyüme yapar. Çok dekoratif çiçekleri ile çit yap?mına uygundur. 1-2 m. boy yapar. Ülkemizde en çok bilinen türdür.

Chaenomeles lagenaria

2-3 m. boyuyla japonica’dan daha uzun boyludur ve daha geç çiçeklenir. Yava? büyür.

"Crimson Gold" ?ahane çiçekleriyle k?ymetli bir kültivardır,
"Fascination" iri çiçeklidir.
"Nivalis" beyaz çiçekli ve iri meyvelidir, "Fire Dans" kan kırmızısı ve bol çiçekleriyle çok gösteri?lidir.

YALANCI SERV?LER Chamaecyparis cinsi

7 türü bulunan, herdemye?il a?aç ve çalılardır. 3 türü Amerika, 4 türü de Japon kökenlidir. Japon türleri kuru hava ?artlarına dayanıklıdır ve iç bölgelerimizde rahatlıkla yeti?tirilebilir. Di?er türler ise nemli hava ?artlarına özellikle ihtiyaç gösterirler.

Yalanc? Servilerin pek çok peyzaj durumuna uyabilen çok k?ymetli tür ve kültivarları vardır. Boylu türler çok güzel vurgu a?ac? ve çit olurken, bodur türleri özellikle küçük bahçelerde çok geni? kullan?m alan? bulur. Kurutucu rüzgarlardan zarar gördükleri için rüzgar perdesi olarak kullan?lmaları yerinde olmaz. Özellikle Japon türler bonsai olarak kullan?labilir.

Yeni sürmü? olan yaprakları i?neli bir şekildeyken daha sonra bunlar düzleğerek balık pulu gibi bir hal alırlar. Tabii ortamlarında 30-40 m. boy ve 6-7 m. yayılım yapabilenleri varsa da peyzajda çok daha k?sa kalırlar. Yalanc? Servileri trafi?in yoşun olduşu yol kenarlarında, deniz k?yılarında ve endüstriyel bölgelerde kullanmak doğru olmaz.

En iyi bir şekilde yeti?ebimeleri bol güne?e, uygun nem ve düzenli sulamaya bağlıdır. Organik maddelerce zengin, iyi drene olan derin topraklara dikin. Türlerin üretimi tohumla, kültivarların üretimi ise a?? ve çelikle olur.

ROMEN SARI PAPATYASI (Chamaemelum nobile)

 Otsu yer örtücülerdir. Gösteri?li çiçekleri vardır. Romen Sar? Papatyaları çimenli?in istenmedi?i durumlarda çok ideal yerörtücü olurlar. K?sa biçildikleri takdirde boylanmaz ve yeri sararlar. Üzerlerinde yüründü?ü takdirde bundan zarar görmezler. Basamak ta?ları arasında, kenarlarda ?eritler halinde ve çiçek yataklardan oluşur. Çiçekler elde ezildikleri takdirde çok güzel ve keskin bir koku verirler. K?? Çiçe?i ve Kadeh Çiçe?i adlarıyla da bilinen K?? Tatlıları 3 m. kadar boy ve bir o kadar da yayılım yaparlar. Henüz yapraklanmamı? dallarda açan yoşun ve hoş kokulu çiçekleri ile kaldır?m ve pencere kenarlarında ya da avluda çok gösteri?li olurlar. Yapraklar sonbaharda çok güzel renklenmeler yapar. Ilıman sahil kesimlerimiz için uygun olan bu tür Çin kökenlidir. Rüzgardan korunaklı ve hafif gölge k?sımlara dikin. ?yi süzülen derin topraklarda iyi geli?irler. Düzenli olarak sulayın ve ilkbaharda gübreleyin. Çiçek açması bittikten hemen sonra şekillendirmek ya da küçültmek için budayın.

"Grandiflorus"un geni? yaprakları ve koyu sar? çiçekleri, "Lutea"n?n saf sar? çiçekleri vardır. "Luteus" morumsu kırmızı çiçeklidir ve rüzgara dayanıklıdır.

Üretilmeleri; Haziranda ye?il çelikle. Martta a?? ile olur.

PÜSKÜLLÜ A?AÇ Chionanthus virginicus

 Yaprak döken a?aç ve çalılardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Tabii hallerinde geni? ve yayılan, seyrek bir çalı olan bu tür, budanmak suretiyle etkileyici bir a?aç yapılabilir. Vatanları Amerika olan bu a?açlar, ilkbahar sonu ya da yaz ba??nda 20 cm. yi bulabilen ba?a??msı, beyaz çiçeklerini açt?ktlarında ortalı?? hoş bir koku ile doldururlar. A?açlar isimleri çiçeklerinin narin ve dar, püskül gibi oluşundan alır. Grup halinde, vurgu ya da örnek a?aç olarak kullan?n. Ülkemizde henüz pek tan?nmayan Püsküllü A?açlar, şehir koşullarına uyum sa?layabilir ve ?lıman sahil kesimlerimizde rahatlıkla yeti?ebilirler.

Tam güne? ya da hafif gölge k?sımlara ve organik maddelerce zengin, iyi drene olan, hafif asit ve derin topraklara dikin.

Üretilmeleri; tohum ve ay?rma ile olur.

MEKS?KA PORTAKALI (Choisya ternata)

Herdemye?il çalılardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Parlak ve yayılan yapraklar, çalıya düzensiz bir şekil vererek katmanlı bir yap? oluşturur. İlkbahar da çiçek açt???nda 2-3 cm. büyüklükteki beyaz çiçekler hoş kokuları ile bahçeyi sararlar. Bu portakal benzeri koku bitkiye adını verir. Teras ya da avluda, kokularının duyulabileceği kaldır?m kenarlarında, ya da sınır çalılarının yanında bir tümsek görüntüsü elde etmek için kullan?m. Açelya ve benzeri asit seven bitkilerle iyi uyuşurlar. Anavatanları Meksikada’dır. meksika Portakalı iyi süzülen organik toprak ister. A??r? yaz sıca?? olmayan yerlerde iyi gelişim gösterir. Yurdumuzda pek tan?nmayan bu tür, ?lıman k?y? bölgelerimiz için uygundur. Yaz? nisbeten serin geçen yerlerde güne?e, yaz? a??r? sıcak geçen yerlerde hafif gölge yerlere dikin. Seyrek fakat derin sulama sa?lıklı bir geli?me sa?lar ve kök çürümesi ile tuz yanmalarından korur. Üretilmeleri; yaz sonu dikilen çeliklerle olmaktadır.

FLO? A?ACI (Chorisia speciosa)

Yaprak döken a?açlardır. Gözalıc? çiçekleri vardır. Flos A?açlarının yaşland?kça gri olan, parlak ye?il kabuklu, koni şeklinde ve genellikle çift gövdeleri vardır. Yazdan sonbahara kadar, çiçekli oldukları müddetçe dal uçları pembe ve kırmızı çiçeklerle ?enlenir. Ülkemizde henüz pek tan?nmayan Flo? A?açları; Akdeniz ve Ege sahil kesimlerimizde rahatlıkla yeti?ebilecek örnek a?açlardır. Geni? ve gölgeli bir a?aç olacak şekilde yava? büyürler. 10-15 m. boy ve geni? bir yayılım yaptıklarından dar yerlere dikmek uygun olmaz.

Tam güne? alan yerlere ve iyi drene olan topraklara dikin. Yeni dikilen a?açları tutana kadar düzenli olarak sulayın. Yalnız, yeti?kin a?açları çiçeklenmeden önce sularsan?z çiçeklenmeyi çok azaltmı? olursunuz.

Üretilmeleri; tohumla olur.

KAFUR A?ACI (Cinnamomum camphora)

Herdemye?il a?açlardır. Gösteri?li çiçekleri vardır. Çin ve Japonya’n?n sıcak bölgelerinden gelme olan bu a?aç, en değerli süs a?açlarından biridir. Özü t?pta kullan?lır. Budanmadan büyürse çalımsı, yerlere doğru uzanan dalları ile küçük bir a?aççık olur. Park bahçe a?açlandırmalarında ve rüzgar kesici olarak kullan?labilir. Budama ile boylu, düzgün formlu a?açlar elde etmek mümkündür. Yere yak?n dalları kesildi?inde sokak veya gölge a?ac? da olurlar. Yerine göre uzunluşundan daha fazla yayılım yapabilen bu sık ve yuvarlak tepeli a?aç, orta büyüme h?z?na sahiptir. Kalın gövdeyi ve dikey uzanan dalları kaplayan koyu kahverengi kabuk, ?slan?nca siyah bir renk alır. Olgunla?mı? kabukta Me?edeki gibi pullu bir yap? oluşur.

İlkbahar da açan pembe, bronz ve kırmızımsı yeni yapraklar, eski sar?-ye?il sert yapraklar ile tatlı bir tezat meydana getirir. Yapraklar noktalı, mızrak şeklinde, 8-12 cm. uzunluk ve 1-1,5 cm. geni?liktedir. Çürüdükleri vakit kuvvetli bir kafur kokusu ortalı?? kaplar. Eski yapraklar Mart ayında dökülürler. Kokulu fakat gösteri?siz çiçek kümeleri May?s- Haziranda belirir ve ye?ilimsi-sar? renklidir. Gösteri?siz, parlak siyah, 1 cm. çap?nda, top gibi meyvelerin zehirli olduşu unutulmamalıdır.

Bol güne? alan yerlere ve iyi süzülen topraklara dikin. A??r ve çok alkali topraklarda iyi geli?mezler. Seyrek fakat derince sulayın. Koyu gölge verdiklerinden altlarında çim yeti?mesine izin vermezler.

Ülkemizde pek tan?nmayan Kafur A?açları Ege ve Akdeniz kesimlerimize rahatlıkla uyum sa?layabilirler. 6-15 m. arası boy yapabilmektedirler.

Üretilmeleri; tohum ve çelikle olur.

Kaynak

Dr. Gürkan CEYLAN
D?? Mekan Süs Bitkileri ve Peyzajda Kullan?mları
Flora Yayınları